Verfijning met kracht

Marcel Proust is een van de merkwaardigste en beste schrijvers uit de geschiedenis van de wereldliteratuur. Zijn magnum opus ‘Á la recherche du temps perdu’ bevat een onuitputtelijke rijkdom aan zinnelijke observaties, filosofische interpretaties en stilistische hoogstandjes.

Vertrekkende van dit immense boek maakte Guy Cassiers, de artistiek leider van het Rotterdamse ‘ro theater’, vier theatervoorstellingen. Daarin spit hij samen met Erik De Kuyper en Erwin Jans het literaire oeuvre van Proust om en belicht in elk van de voorstellingen een ander aspect van ‘Á la recherche du temps perdu’. De vier delen van het project werden in navolging van Proust ‘Côté’s’ genoemd, ‘kanten’.

‘Proust 4, De kant van Marcel’, het slotdeel van de reeks, verhaalt de laatste levensjaren van de zieke Proust, die zich heeft teruggetrokken in zijn met kurk behangen kamer om in alle stilte aan zijn boek te kunnen werken. Zijn enige vertrouwelinge is zijn huishoudster Céleste Albaret. In 1978 publiceerde zij haar herinneringen aan haar tijd met Marcel Proust, de teksten die voor ‘Proust 4’ een belangrijk uitgangspunt hebben gevormd. In ‘Proust 4’ treedt de cyclus voor het eerst uit de roman, wordt het perspectief van Proust verlaten en kijken we door de ogen van de huishoudster naar de man áchter het grote boek.

multimedia

Guy Cassiers is bij het ro theater een intrigerende verkenningstocht begonnen naar de mogelijkheden van multimediatechnieken in het theater. De regisseur hanteert door een mix van literaire teksten en multimediale vormgeving een unieke en veelgeprezen theatertaal. Zijn voorstellingen zijn een uitdaging voor iedere toeschouwer. Ze spreken de actieve verbeelding van de toeschouwer aan doordat woord, beeld, klank, lichaam en stem tegelijk van elkaar worden losgekoppeld en verzoend. Uit een voorstelling van Cassiers spreekt veelzijdigheid, zin voor timing, synchronisatie en meticuleuze dramaturgische orkestratie.

Ook de Proust-cyclus is een technisch hoogstandje. Céleste en Marcel, de twee personages, worden elk door twee acteurs en actrices gespeeld. De rol van de jonge Céleste wordt vooraan op de scène lijfelijk vertolkt door de Vlaamse actrice Fania Sorel, die is gehuld in een prachtige witte, art-deco jurk. Op de ‘audiovisuele wand’ verder op het podium is tegelijkertijd het gefilmde beeld van een bejaarde Céleste te zien. De actrice Marlies Heuer zit onder het scherm in het decor van een aftands keukentje, waar ze haar verhaal toelicht tegen een camera, alsof ze getuigt voor een t.v.-documentaire. Een andere camera filmt terzelfder tijd haar kopje koffie en haar asbak en stuurt het beeld door naar het rechterdeel van de projectiewand, waar het verwerkt wordt tussen andere sfeerbeelden.

De rol van Proust wordt op scène vertolkt door Paul R. Kooij. Tussen hem en Céleste begint doorheen de jaren stilaan een lichamelijke en morele vertrouwelijkheid te ontstaan. Proust ‘gebruikt’ zijn dienster om zijn schrijversleven zo strikt mogelijk te kunnen organiseren, maar tussen beide personages ontstaat ook een intieme band, gebaseerd op respect voor mekaars vreemdheid. Door de audiovisuele wand heen is tegelijk de jonge Marcel te horen en te zien. De acteur Eelco Smits brengt er voor verschillende camera’s stukken uit ‘Á la recherche du temps perdu’, die de schrijver Proust weer in het daglicht plaatsen. Op de projectiewand zijn prachtige bewerkingen te zien van de live-opgenomen beelden. Voorts zijn er op de wand tal van andere, prikkelende beelden te zien, min of meer illustratief voor wat er zich in het spel tussen Céleste en Proust of in de confrontatie van hun tekstfragmenten afspeelt. Een passende soundtrack zet het geheel nog eens kracht bij.

klasse

De technologische benadering van Cassiers is nergens gratuit. Ze breekt formeel met traditionele theaterwaarden maar blijft ze inhoudelijk trouw, op alle niveaus: de theateradaptatie van de teksten en hun letterlijke literaire pendanten in de verdubbeling van de personages werden perfect uitgevoerd en met een krachtige spanningsboog op mekaar afgestemd, de synchronisatie van de inhoud met de beelden, de belichting en de klankband berust op dramaturgisch precisiewerk, de eclectische esthetiek van het decor (art-deco met videaste abstractie) getuigt van de gepaste zin voor botsende mixage, het spel van vooral Marlies Heuer en Paul R. Kooij, beide afstammelingen uit de traditie van het Nederlandse repertoiretheater, is van een verbluffende perfectie en kracht.

Geen van de acteurs spreekt ook rechtstreeks tegen het publiek. Alles verloopt via talkshowluidsprekertjes. Aan de zijde van de melancholische kracht van de gekozen teksten en de contrasterende keuze voor een technologische omlijsting ervan, vergroot dat detail de bevreemdende afstand uit tussen het publiek en de spelers, die tegelijk in al zijn virtualiteit evident en vertrouwd overkomt.

Klik hier voor
Info en inhoud 
Proust 1 t.e.m. 4

Niko Hafkenscheid
28.05.2005