"Canto General:
De Stem van het Volk

De wereld is een engagement. De kunst heeft in al haar vormen de taak een signaal te geven. Een vingerwijzing op hun eigen subtiele of doortastende manier naar wandaden, misvattingen, verborgen verraad, volksverloochening, enzovoort. In het geval van de Canto General hebben we drie ‘bakens’: De dichter, de componist en de zanger.

De dichter

Voor een beeld op de huizen van Pablo Neruda verwijs ik naar de tekst over fotograaf Yvon Poncelet die een reeks maakte onder de titel ‘Las Tres Casas’. Is hij dan een dandy, een man van de wereld, een opportunist uit het warme zuiden? Sommigen durven dat beweren, maar blijven zo kleven aan hun politiek vooroordeel. "Iedereen die een Nobelprijs gewonnen heeft, is belangrijk." Je krijgt die prijs niet zo maar, ook al zijn de laureaten vaak minder gekend in de lokale bibliotheek. Het ene is niet het gevolg van het andere.

Anderzijds zijn er nogal wat lezers die Neruda rekenen tot de eenvoudige literatuur. Let op: zijn gedichten zijn gelaagd en ze vragen een duidelijke inspanning van de lezer. Ze zijn dus niet zo onvoorwaardelijk toegankelijk als op het eerst zicht lijkt. Woorden staan er niet altijd om mooi te zijn. Woorden dragen informatie waarover nagedacht moet worden. Metaforen. Dubbele bodems. Over de intrinsieke en de gekoppelde betekenis. Ze zijn niet alleen wat ze zijn, maar vooral wat ze losmaken. Dat betekent dat in de eenvoudige woorden een rijke boodschap zit die het volk raakt. Zeker als ze dan in een strijdlied gegoten worden. De dichter wordt dan de revolutie.

Het is ook een werk van zijn tijd: de zestiger jaren van straatstenen die wapens werden en het voetbalstadium als modern concentratiekamp.

Neruda en Theodorakis ontmoeten elkaar in Parijs, klappen twee woordjes Frans maar voelen elkaar perfect aan. Twee verbannen zielen. De ene nodigt de andere uit, de andere raakt verbannen voor de ene ook buiten zijn land moet vertoeven. Theodorakis krijgt de deur op zijn neus van de kolonels. De Canto General raakt eerst Chili niet binnen wegens de voet van Pinochet.

De Componist

De anekdote zegt dat Allende de eerste gedichten van het muziekstuk van Theodorakis aangeduid heeft. Doe de proef: de meeste stukken zitten voor aan het lijvige boek. Of ze zijn het mooist, of ze staan tot daar waar Allende met zijn vele politiek werk maar geraakt is. En ze hebben een duidelijke politieke boodschap, meer dan de doorsnee poëtische beschrijvingen van Neruda.

Het is niet omdat hij een onvergetelijke meester in de harmonie tussen muziek en woord is, dat zijn creaties altijd mooi zijn. Vandaar ook de ernst waarmee verwezen wordt naar het koor, het meezingen, de ontoombare dynamiek die uit een muziekstuik van Theodorakis komt. Tijdens de uitvoering wordt die massale koorklank zelfs meer en meer obsessief. Het eigenaardige is dat de Griekenland fanaat zelfs geen bezwaar heeft dat hier Spaanse gezongen wordt. Voor zover de adept van Theodorakis dit al willen begrijpen heeft. Nogmaals: dit is geen muzikaal meesterstuk, maar een humaan tempelbeeld, het woord aan het volk dat in stadions haar strijd scandeert, met vuur, vanuit ellende, energievol. Eén van de inleiders zegt het zo: met een passie die zweeft tussen een Fado en Flamingo. Ik wou dat het mijn woorden waren.

Nu, de Bijloke is de motor in deze creatie. Het is de allereerste keer dat de Canto General symfonisch en volgens de afgewerkte partituren van Theodorakis uitgevoerd wordt. De maestro was er graag bij geweest maar een ernstige ziekte … En dus kunnen slechts een paar hoofdstukken uit het volledige canto uitgevoerd worden. De nadruk ligt in de natuur, het humane, de waarde van het leven in en voor de natuur, de liefde voor een rimpelloze samenleving, een romantiek die hard afgeremd werd en daardoor zo geliefd als een soort heldendicht.

Dit is een symfonie in de sfeer van nooit meer oorlog en ik bijt toch wel van me af, wat diametraal tegenover het Warrequiem van B Britten staat. Daar voel je de last van wachten en dood, terwijl Neruda hoop is. De inleider van dienst gewaagt zelfs de gevleugelde uitspraak: "Kan Kunst de wereld redden?" Ja dus?

De zangers

En dan zie je de legendes op het podium komen. Maria Farantouri en Petros Pandis. We hebben ze al een paar keer samen gezien. Brugge in de beurshallen zoveel jaar terug in compagnie met Theodorakis, Casino-Kursaal Oostende toen Theodorakis plots onwel geworden was maar er toch een optreden was van beide stemkunstenaars. Ik herinner me duidelijk fragmenten uit de Canto General in kleine Griekse bezetting. Haar stem was aanvankelijk slechts een kleinigheidje verzwakt, maar naar mate het concert evolueerde steeg de kracht van haar hese alt boven de stemstoten van Petros Pandis. Die is de dichter van de stem, net als de bijna pijnlijk zingende Theodorakis. Hij stoot stemgolven in passionele blokken van woorden en lettergrepen. De ernst waarmee beide zangers in het geweld van orkest en koren schuiven deed denken aan de kracht die nodig was om boven de toen duizenden bevrijde Grieken te bulderen in die roemrijke jaren 70.

Keer op keer luister en kijk je naar coryfeeën van vermoede romantiek die uiteindelijk voor mij onbegrijpelijk moet blijven. Ik zie alleen de vernielde muur voor de Politechnic in Athene en ik ken alleen een oud-militair die zelfs in de vergetelheid van het schoonste dorp van Creta nooit kan vergeten dat hij soldaat onder de kolonels was. Dit is een strijdstuk omdat alle ingrediënten van een politieke strijd op twee continenten erin verweven zijn. Neruda’s liefde voor een getormenteerd land, Theodorakis’ liefde voor zijn gekneveld land. Twee ballingen die met elk hun eigen hunkering de schoonheid van taal en klank tot een gigantisch symfonisch gedicht hebben gemaakt.

Het concert was grenzeloos passioneel. De opname voor KLARA was afschuwelijk,uit balans. Dus: van de telkens weer spontane passie kan geen registratie gemaakt worden

(voorprogramma: heel plastisch, bijna filmisch optreden van een wijdbeense Zuid-Amerikaanse of Mexicaanse fluitiste die net als in de Mexico reisverhalen van Jonckheere mooi maar met te korte beentjes de echo’s van de tierra’s uitfluit. Mooi, fris en populair zonder platvloers te zijn. Pastoraal, voorspelbaar, en ons daardoor toch wat te lang laat wachten op wat moet komen.)

Meer info op:

http://www.mikis-theodorakis.net/

http://www.skopos.be/GrMuziek/Achtergrond/Biografie/farantouri.html

http://www.skopos.be/GrMuziek/Achtergrond/Biografie/pandis.html

http://www.yvon.be/pablo_neruda.htm

http://www.klara.be/

Nieuw Oostends Tijdschrift

André Baert 30.10.2004